مصالح بندگان خويش است و با اين مقايسه به سراغ تعليل احكام الهى رفته‌اند ، و اين مقايسه را كه يك قضيهء فاسد و باطل است دليل عمده براى مذهب خود قرار داده‌اند . و فتاواى خود را با آن توجيه كرده‌اند كه تمام كفر در روى زمين ريشه در اين قضيه دارد ! » « 1 » جالب اينكه « ابن حزم » به اين مقدار تندروى قناعت نكرده بلكه در جاى ديگر از كتاب خود ، قول به عدم تعليل را به تمام صحابه و تابعين و حتّى تابعين تابعين نسبت مىدهد و قول به تعليل احكام خدا را افترا و ادعاى بدون دليل و كذب معرفى كرده ، آن را به قائلين به حجيّت قياس نسبت داده است . « 2 » 2 . يكى از شارحان كتاب « تجريد الاعتقاد » « خواجه نصير الدين طوسى » به نام « شيخ على » معروف به « قوشچى » ( م 879 ) كه از علماى معروف اهل سنّت است ، دربارهء اعتقادات اشاعره چنين مىگويد : « اختلاف است در اين كه آيا افعال اللَّه معلل به اهداف و اغراض است يا نه ؟ « اشاعره » معتقدند كه تعليل افعال خداوند به اغراض و علل غائى جايز نيست و الّا لازم مىآيد كه خدا در ذاتش نقصى داشته باشد و به وسيلهء آن غرض ، مىخواهد خود را به كمال برساند » . « 3 » ( غافل از اين كه همه كسانى كه افعال خدا را معلل به اغراض مىدانند مىگويند اين مصالح به انسان‌ها بازمىگردد ) . ادلّهء منكران تعليل : الف ) دليل نقلى مهم‌ترين دليل نقلى منكران « تعليل » كه مخصوصاً ابن حزم ( م 456 ) بر آن تأكيد كرده است ، آيهء 23 سورهء انبياء مىباشد : « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ » ؛ هيچ كس نمىتواند بر كار او ( خداوند ) خرده بگيرد ، ولى در كارهاى آنها جاى سؤال و ايراد هست » . ابن حزم با استناد به آيهء فوق مىگويد : « خداوند در مقام توصيف خود بيان كرده است كه هيچ كس نمىتواند از كارهاى او سؤال كند و با اين جمله روشن كرده است ميان ما و او فرقى هست و « چون » و « چرا » در كارهاى او راه ندارد » . بنابراين مسألهء اسباب و تعليل در افعال خدا باطل است مگر آنجا كه خداوند خودش تصريح كند : « انّه فَعَلَ امراً كذا لأجل كذا ؛ فلان امر را به خاطر فلان علّت انجام داده است » . سپس اضافه مىكند : « حتّى در آن مواردى كه خدا به مسأله تعليل تصريح كرده است نيز ، سؤال كردن اين مطلب كه چرا « فلان حكم به سبب فلان علّت تشريع شده » جايز نمىباشد . چرا كه چنين سؤالى مساوى با معصيت خداست و الحاد در دين محسوب مىشود و مخالف سخن خداست كه مىفرمايد : « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ » . پس « تعليل احكام »

--> ( 1 ) . الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 8 ، ص 580 . ( 2 ) . ر . ك : همان مدرك ، ص 562 . ( 3 ) . شرح تجريد الاعتقاد ، ص 443 .